بازشناسی نقش دین در توسعه

آقای دکتر شجاعی زند گفت:
• از اوان تأسيس ج.ا.ا. دربارة «دين و توسعه» بحث‌هاي فراواني شده است: نه لزومي به تكرار است و  نه مجالي دراين فرصت كوتاه براي مرور آنها.  بنده تنها قصد طرح و تعقيب يكي از آنها را دارم.
• به اعتباري مي‌توان بحث‌هاي «دين و توسعه» را در سه شاخه از هم تفكيك كرد:
o نگرش دين به توسعه: يعني دين چه نگاهي به توسعه دارد
o تأثير توسعه بر دين: پيامدها و اثرات توسعه بر دين و دينداري
o نقش دين در توسعه:
بحث ما ناظر به وجه سوم است؛ اما براي مشخص شدنِ آن، ناگزير اشاراتي گذرا به دو بحث ديگر هم خواهيم داشت.
1.   در يك تعريف بسيار موجز و خنثي از توسعه مي‌توان براي آن دو مشخصه قائل شد:
• اهتمام به «دنيا»
• تلاش براي «تغيير» به منظور بهبود زندگي
o در ذيل بحث «نگرش دين به توسعه»، عمدتاً چنين گمان مي‌شد كه دين به دليل «تنش‌هايش با دنيا» و «نگراني‌هايش از تغيير»، ضد توسعه است. (مؤيدات آن را هم در آموزه‌هاي اديان و هم در تجربة تاريخي اديان مي‌توان يافت)
o اين بحث از مجادلات قبل از انقلاب و دهة اول است. بحث‌هاي «دين و دنيا» و «دين و تحول».
o امروزه كمتر كسي آن را جدي مي‌گيرد؛ دربارة اسلام كه اصلاً موضوعيت ندارد و دربارة مسيحيت هم چندان دنبال نمي‌شود (كار وبر).
o به علاوه اديان هم بيگانگي و نگراني‌اشان را ترميم كرده‌اند.
2.   ذيل شاخة دوم، در بحث «اثر توسعه بر دين» با اين مسائل مواجه بوده‌ايم:
• بررسي اثر تغييرات حاد بر دين
• افزايش اهتمامات دنيوي و رفاه و دنياداري بر دينداران
• اثر ساخت‌هاي تمايز‌يافته بر موقعيت دين
• اثر مناسبات پيچيده و گزلشافتي بر دينداري
• اثر رقابت و تسابق بر اخوت ديني و از اين قبيل
كه در بحث‌هاي «سنت و مدرن» و «دين و مدرنيته» و مشخصاً در بحث «عرفي‌شدن» مطرح و دنبال شده است (عمدتاً در دهة دوم)
3. بحث ما در شاخة سوم است كه عمدتاً در سال‌هاي اخير مطرح شده است؛ «نقش دين در توسعه»:
• اساساً آيا مي‌توان و لازم است كه نقشي براي دين در توسعه قائل شد؟
• اگر آري، اين نقش چيست؟
• در كدام يك از مراحل يا اجزاي توسعه و به چه نحو ايفا مي‌گردد؟
• در تعريف مفهوم توسعه و تعيين ابعاد آن؟
• در انگيزه‌بخشي براي مطالبة توسعه؟
• در هدف‌گذاري و تعيين اولويت‌ها؟
• در طراحي مسير؟